หลายคนได้ยินคำว่า "โอปิออยด์ (Opioid)" แล้วนึกถึงแต่สารเสพติดผิดกฎหมาย ทั้งที่ความจริงแล้วโอปิออยด์คือกลุ่มสารที่ออกฤทธิ์กดระบบประสาทส่วนกลาง ใช้บรรเทาอาการปวดได้ผลดีมาก และหลายชนิดในกลุ่มนี้ก็เป็นยาที่แพทย์ใช้รักษาผู้ป่วยอยู่ทุกวัน เพียงแต่ต้องอยู่ภายใต้การควบคุมอย่างเข้มงวด เพราะมีโอกาสทำให้เกิดการเสพติดได้สูงหากใช้ไม่ถูกต้อง

โอปิออยด์คืออะไร
โอปิออยด์ออกฤทธิ์โดยจับกับตัวรับสารโอปิออยด์ (opioid receptor) ในสมองและไขสันหลัง ทำให้รู้สึกปวดน้อยลงและรู้สึกสงบผ่อนคลาย ฤทธิ์นี้เองที่ทำให้สารกลุ่มนี้ทั้งมีประโยชน์ทางการแพทย์และมีความเสี่ยงต่อการเสพติดในเวลาเดียวกัน

ตัวอย่างสารในกลุ่มโอปิออยด์

• กลุ่มที่ใช้ทางการแพทย์ภายใต้การควบคุมของแพทย์: เช่น มอร์ฟีน โคเดอีน ทรามาดอล และเมทาโดน ซึ่งในประเทศไทยจัดเป็นยาเสพติดให้โทษประเภท 2 คือมีประโยชน์ทางการแพทย์แต่ต้องมีใบสั่งและอยู่ในการดูแลของแพทย์เท่านั้น
• กลุ่มที่ผิดกฎหมายโดยสมบูรณ์: ไม่มีข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ เช่น เฮโรอีน ซึ่งจัดเป็นยาเสพติดให้โทษประเภท 1 ที่มีอันตรายร้ายแรง
• กลุ่มที่มักถูกนำไปใช้ผิดวัตถุประสงค์: เช่น ยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์ที่หาซื้อได้ง่ายกว่าที่คิด แต่ถูกนำมาใช้เกินขนาดหรือใช้โดยไม่มีแพทย์สั่ง

ทำไมโอปิออยด์ถึงเสพติดง่าย
เมื่อใช้ต่อเนื่อง ร่างกายจะเกิดภาวะดื้อยา (tolerance) ต้องการปริมาณมากขึ้นเรื่อยๆ เพื่อให้ได้ผลเท่าเดิม และเมื่อหยุดใช้กะทันหันจะเกิดอาการถอนยาที่ทรมาน ทำให้หลายคนกลับไปใช้ซ้ำเพียงเพื่อหนีอาการเหล่านี้ ไม่ใช่เพราะอยากเสพเพื่อความสนุกอีกต่อไป